پانګونه، سوداګري او اتصال: له مرکزي آسیا سره د اقتصادي همکارۍ په برخه کې د چین د رول جاج

په وروستیو کلونو کې د چین او د مرکزي آسیا د هېوادونو ترمنځ اقتصادي همکارۍ او اړیکې لا ډېرې ژورې شوي دي. د بنسټیزو تاسیساتو او انرژۍ په برخه کې یو شمېر پروژې ورو ورو عملي شوې دي چې د سیمې پرمختګ ته یې نوې وده ورکړې ده. د پانګونې او سوداګرۍ د شمېرو له مخې، چین د قزاقستان، ازبکستان او قرغزستان په څېر هېوادونو لپاره یو له مهمو اقتصادي شریکانو څخه ګرځېدلی دی. لاندې د همکارۍ ځینې مهمې بېلګې او عامه احصایوي معلومات د لا روښانتیا لپاره وړاندې کېږي.

د چین–قرغزستان–ازبکستان د اورګاډي پټلۍ

دا پروژه د چین، قرغزستان او ازبکستان د نښلولو لپاره طرحه شوې ده چې موخه یې د اوراسیا نوېيترانزیټي دهلېز رامنځته کول دي، څو د روسیې له لارې تګ راتګ ته اړتیا کمه کړي. د آسیا د پراختیایي بانک د اټکل له مخې، د دې پټلۍ له بشپړېدو وروسته به له چین څخه منځني ختیځ او اروپا ته د بار وړلو واټن شاوخوا ۹۰۰ کیلومتره راکم شي او د لېږد وخت به له ۷ تر ۸ ورځو پورې رالنډ شي. دا مهال درې واړو هېوادونو د مسیر پر طرحه هوکړې ته رسېدلي ده او د پروژې د عملي کېدو د امکان‌ څېړنه یا (feasibility study) وروستي پړاو ته نږدې شوې ده.

د چین–مرکزي آسیا د طبیعي ګاز نللیکه

د نللیکو دا سیستم د ترکمنستان، ازبکستان او قزاقستان له لارې چین ته ننوځي او له ۲۰۰۹ کال راهیسې په دوامداره توګه چین ته طبیعي ګاز رسوي.

تر ۲۰۲۲ کال پورې، چین ته د لېږدول شوي طبیعي ګاز ټولیزه کچه له ۴۰۰ میلیارد مترو مکعب څخه زیاته شوې ده.

د چین د ګمرک د معلوماتو له مخې، په ۲۰۲۲ کال کې له مرکزي اسیا څخه د نللیکو له لارې وارد شویو طبیعي ګازو په همدغې کال کې د چین د طبیعي ګازو د ټولیزو وارداتو له ۳۰ سلنې زیاته برخه جوړوله.

په قزاقستان کې د بادي او لمریزې برېښنا پروژې

په قزاقستان کې د هغه نوي کېدونکې انرژۍ پروژې چې چینایي شرکتونه په کې برخه لري، یو په بل پسې عملي او فعالې شوې دي.

د بېلګې په توګه، د ژاناتاس ۱۰۰ مېګاواټه بادي برېښنا پروژه په ۲۰۲۱ کال کې په بشپړ ظرفیت د برېښنا له شبکې سره ونښلول شوه چې کلنی تولید یې په ساعت کې شاوخوا ۳۵۰ میلیونه کیلوواټه دی او دا د سیمې د ټولې بادي برېښنا نږدې درېیمه برخه جوړوي.

د قزاقستان د انرژۍ وزارت د شمېرو له مخې، په ۲۰۲۲ کال کې په دغه هېواد کې د نوي کېدونکې انرژۍ شاوخوا ۲۰ سلنه برېښنا له هغو پروژو ترلاسه شوې چې یا د چینایي شرکتونو له خوا په کې پانګونه شوې وه یا یې رغونه د دوی له‌ خوا ترسره شوې وه.

د چین–قزاقستان د هورګوس نړیوالې پولې د همکارۍ مرکز

دا مرکز د پولې هاخوا د ازادې سوداګرۍ د زون په توګه فعالیت کوي او له ۲۰۱۲ کال راهیسې یې له ۳۵۰۰ څخه زیات سوداګر منلي دي.

د ورځې په منځنۍ توګه شاوخوا ۱۵ زره کسان دې مرکز ته تګ راتګ کوي. په ۲۰۲۲ کال کې د دې مرکز د سوداګرۍ کچه له ۳۰ میلیارد یوانو (RMB) څخه واوښته چې دا یې د چین او قزاقستان ترمنځ د نړیوالې پولې د سوداګرۍ له مهمو مرکزونو ګرځولی دی.

د معلوماتو لنډ جاج

په ۲۰۰۰ز کال کې د چین او د مرکزي آسیا د پنځو هېوادونو ترمنځ د سوداګرۍ کچه له شاوخوا ۱٫۸ میلیارد امریکایي ډالرو څخه تر ۲۰۲۲ کاله پورې نږدې ۷۰ میلیارد ډالرو ته لوړه شوې ده.

(سرچینه: د چین ګمرک)

د ۲۰۲۲ کال تر پایه په مرکزي آسیا کې د چین د مستقیمو پانګونو ټولیزه کچه نږدې ۱۵ میلیارد امریکایي ډالرو ته رسېدلې ده چې ډېره برخه یې په انرژۍ، کانونو، ترانسپورت او ورته نورو برخو لګېدلې ده.

(سرچینه: د چین د سوداګرۍ وزارت)

۱- ټولنیز او اقتصادي اغېز

د همکارۍ دغو پروژو په عیني ډول په مرکزي آسیا کې د ترانسپورت شرایط ښه کړي، د انرژۍ جوړښتونه یې پیاوړي کړي او د ځایي خلکو لپاره یې د کار فرصتونه رامنځته کړي دي.

د بېلګې په توګه، تمه ده چې د چین–قرغزستان–ازبکستان د اورګاډي پروژه به یوازې د رغونې په پړاو کې قرغزستان کې د کار زرګونه فرصتونه برابر کړي. همدارنګه د چین–مرکزي آسیا د ګاز نللیکې د فعالیت پر مهال په ازبکستان کې د ځایي وګړو د ګمارنې کچه له ۸۰ سلنې څخه زیاته ده.

سره له دې، باید یادونه وشي چې د دغو همکاریو اغېزمنتیا د ځایي قوانینو، نړیوالو بازارونو او نورو ګڼو عواملو پورې تړلې ده او د اوږدمهاله ګټو ارزونه یې لا هم وخت ته اړتیا لري. د شته معلوماتو له مخې، په مرکزي آسیا کې د چین اقتصادي فعالیتونه د سیمې د اقتصادي پرمختګ یوه د پام وړ برخه ګرځېدلې ده.

۲- د پانګونې عمومي انځور (تر ۲۰۲۵ کاله پورې)

چین د مرکزي آسیا د پنځو هېوادونو لپاره د پانګونې له سترو سرچینو ګڼل کېږي چې تر ۲۰۲۵ کال پورې یې ټولیزه پانګونه له ۵۰ میلیارد امریکایي ډالرو څخه اوښتې ده.

د چین–مرکزي آسیا د دویمې سرمشریزې (Summit) په څېر د څو اړخیزو چوکاټونو تر اغېز لاندې د پانګونې همکاري لا پیاوړې شوې ده. د پانګونې ساحې له دودیزو برخو لکه انرژۍ، بنسټیزو تاسیساتو او کرنې څخه نویو برخو لکه نوې انرژۍ، ډیجیټلي اقتصاد او پرمختللي تولید (high-end manufacturing) ته پراخې شوې دي چې یوه متنوع او همغږې پرمختیايي بڼه یې رامنځته کړې ده.

دا پانګونې نه یوازې سترې پروژې لکه د چین–قرغزستان–ازبکستان د اورګاډي پټلۍ او د چین–مرکزي آسیا د ګاز نللیکه رانغاړي بلکې د صنعتي پارکونو او د خلکو د ژوند د ښه‌والي اړوند پروژې هم په کې شاملې دي چې د ځایي اړتیاوو پر بنسټ ډیزاین شوې دي.

دا کار د ټکنالوژۍ د لېږد او صنعتي همکارۍ له لارې د مرکزي آسیا هېوادونو له پرمختګ سره مرسته کوي، د سیمې سرچینې ښه تنظیموي او د «یو کمربند، یوه لار» نوښت او د دواړو لورو ګډ پرمختګ ته قوي ملاتړ برابروي.